Được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới vào ngày 4/12/1999, Phố cổ Hội An thường được nhắc đến như một “bảo tàng sống” của kiến trúc và lối sống đô thị. Nhưng giá trị lịch sử của Phố Cổ Hội An không chỉ nằm ở những mái ngói rêu phong hay những con phố nhỏ tĩnh lặng. Điều làm nên sự đặc biệt của Hội An chính là khả năng hòa quyện tài tình giữa những giá trị lịch sử của Phố Cổ Hội An với cuộc sống đương đại.
Đây không phải một di sản bị đóng băng trong quá khứ, mà là một đô thị vẫn đang “thở” nơi hàng nghìn cư dân vẫn sinh sống, mưu sinh và gìn giữ văn hóa ngay trong lòng phố cổ. Bài viết này của Tway Air sẽ đưa bạn vào hành trình khám phá những giá trị lịch sử của Phố Cổ Hội An từ một thương cảng quốc tế sầm uất, đến một di sản sống động giữa lòng thế kỷ 21.
Một thương cảng quốc tế sầm uất bậc nhất Đông Nam Á
Trước khi trở thành điểm đến du lịch nổi tiếng, Hội An từng là một thương cảng quốc tế sầm uất, nơi gặp gỡ của những thuyền buôn từ Nhật Bản, Trung Quốc và phương Tây. Đây là một trong những giá trị lịch sử của Phố Cổ Hội An quan trọng nhất, góp phần định hình nên diện mạo và văn hóa của đô thị này.
Vào thời kỳ thịnh đạt, đặc biệt trong nửa đầu thế kỷ 17, Hội An là trung tâm mậu dịch lớn nhất của Đàng Trong. Giá trị lịch sử của Phố Cổ Hội An còn được khẳng định qua những phát hiện khảo cổ cho thấy nơi đây đã có lịch sử khoảng 2.000 năm, tính từ thời đại Sa Huỳnh – Champa. Hội An từng giữ vai trò quan trọng trong hệ thống mậu dịch hàng hải quốc tế, kết nối Đông và Tây qua con đường tơ lụa trên biển.
Người phương Tây quen gọi nơi này là “Faifo” cách gọi bắt nguồn từ Hoài Phố, rồi biến âm thành Phai Phố. Trên những tấm bản đồ Đông Dương xưa, cái tên Faifo vẫn còn in dấu, như một chứng tích lịch sử gợi nhắc về giá trị lịch sử của Phố Cổ Hội An trầm mặc qua dòng chảy thời gian.
Kiến trúc: Bản giao hưởng của ba nền văn hóa
Giá trị lịch sử của Phố Cổ Hội An được thể hiện rõ nét nhất qua kiến trúc độc đáo của nơi đây. Đây là sự tổng hòa giữa tinh hoa kiến trúc Việt Nam, Nhật Bản và Trung Hoa một trong những giá trị lịch sử của Phố Cổ Hội An khiến nó khác biệt so với bất kỳ đô thị cổ nào khác.
Nhà phố hình ống – “Linh hồn” của phố cổ
Kiểu nhà phổ biến nhất ở Hội An là nhà phố một hoặc hai tầng, chiều ngang hẹp nhưng chiều sâu rất dài. Cấu trúc này phản ánh lối sống “tiền cửa hàng, hậu gia cư” của thương nhân Hội An xưa, góp phần tạo nên giá trị lịch sử của Phố Cổ Hội An độc đáo.
Màu vàng đặc trưng – Dấu ấn thời gian
Phố Hội mang sắc diện rực rỡ với những bức tường nhuộm vàng nghệ đặc trưng, mái lợp ngói âm dương rêu phong và hệ khung sườn bằng gỗ quý. Sự kết hợp này tạo nên cảm giác ấm cúng, cổ kính và đồng nhất cho toàn bộ không gian phố, làm nổi bật giá trị lịch sử của Phố Cổ Hội An trong lòng du khách.
Chùa Cầu – Biểu tượng văn hóa Nhật Bản
Chùa Cầu được xem như linh hồn của Hội An, là một công trình độc đáo kết hợp giữa chùa và cầu, mang đậm dấu ấn kiến trúc Nhật Bản. Đây không chỉ là một công trình kiến trúc mà còn là minh chứng sống động cho giá trị lịch sử của Phố Cổ Hội An trong mối quan hệ giao thương và văn hóa giữa Việt Nam và Nhật Bản thế kỷ XVII.
Hội quán người Hoa – Di sản của cộng đồng di dân
Các hội quán người Hoa như Phúc Kiến, Triều Châu, Quảng Đông… với kiến trúc tinh xảo, là nơi lưu giữ tín ngưỡng, văn hóa và lịch sử của cộng đồng người Hoa tại Hội An, góp phần làm phong phú thêm giá trị lịch sử của Phố Cổ Hội An.
Con số ấn tượng: Hiện đô thị cổ Hội An vẫn còn lưu giữ gần 1.360 di tích kiến trúc gần như nguyên vẹn. Riêng khu phố cổ có 1.130 di tích, trong đó có 9 di tích được xếp hạng cấp quốc gia. Đây là minh chứng rõ ràng nhất cho giá trị lịch sử của Phố Cổ Hội An được bảo tồn qua nhiều thế hệ.
Di sản sống: Khi phố cổ không chỉ là những bức tường cũ
Nếu chỉ nhìn Hội An qua lăng kính của những công trình vật thể, chúng ta sẽ bỏ lỡ một phần cốt lõi tạo nên sức sống và giá trị lịch sử của Phố Cổ Hội An: Hội An là một Di sản sống.
Khái niệm “Di sản sống” không chỉ là những giá trị vật chất có thể chạm vào, mà còn bao gồm các thực hành, biểu đạt, tri thức và kỹ năng được các cộng đồng duy trì và truyền lại qua nhiều thế hệ. Ở Hội An, di sản sống biểu hiện rõ nét nhất qua việc nơi đây không phải là một “bảo tàng ngoài trời” bị đóng băng trong thời gian.
Những con phố vẫn đang sống
Những con phố cổ, những ngôi nhà mái ngói âm dương vẫn là nơi sinh sống, mưu sinh và gìn giữ văn hóa của hàng nghìn cư dân. Từ những cửa hàng đèn lồng rực rỡ sắc màu, các tiệm may đo truyền thống, đến những quán cà phê nhỏ xinh, tất cả đều là một phần của nhịp sống kinh tế hiện đại, đồng thời vẫn giữ được nét kiến trúc cổ kính – một biểu hiện sống động của giá trị lịch sử của Phố Cổ Hội An.
Ẩm thực – Hương vị của lịch sử
Cao lầu, mì Quảng, cơm gà… không chỉ là những món ăn đặc sản phục vụ du khách mà còn là bữa ăn hàng ngày, là biểu tượng ẩm thực được lưu truyền qua nhiều thế hệ gia đình Hội An. Mỗi món ăn mang theo câu chuyện về nguyên liệu, về cách chế biến và về lịch sử của vùng đất này, góp phần làm phong phú thêm giá trị lịch sử của Phố Cổ Hội An.
Nghề thủ công truyền thống
Các nghề truyền thống như làm đèn lồng, mộc và thêu ren được duy trì và phát triển, vừa tạo sinh kế cho người dân vừa góp phần bảo tồn giá trị lịch sử của Phố Cổ Hội An phi vật thể.
Văn hóa phi vật thể “Linh hồn” của di sản
Bên cạnh quần thể kiến trúc đã được ghi danh, lớp trầm tích văn hóa phi vật thể vẫn bền bỉ hiện diện song hành trong không gian di sản Đô thị cổ Hội An, làm nên giá trị lịch sử của Phố Cổ Hội An toàn diện.
Bài chòi – Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại
Năm 2017, nghệ thuật hát bài chòi Trung Bộ được UNESCO vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Tại Hội An, bài chòi được trình diễn thường xuyên, trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa của phố cổ, góp phần khẳng định giá trị lịch sử của Phố Cổ Hội An trên trường quốc tế.
Lễ hội và phong tục
Hội An còn được biết đến với những hoạt động văn hóa truyền thống như lễ hội Nguyên Tiêu, tết đèn lồng và các nghi lễ tâm linh tại các hội quán, đền chùa tất cả đều là những biểu hiện sinh động của giá trị lịch sử của Phố Cổ Hội An.
Hành trình bảo tồn 25 năm và những con số biết nói
Giá trị lịch sử của Phố Cổ Hội An không chỉ nằm ở quá khứ mà còn ở những nỗ lực bảo tồn suốt 25 năm qua.
Những con số ấn tượng về bảo tồn
Từ năm 2008 đến nay, hơn 400 di tích tại phố cổ Hội An đã được tu bổ với kinh phí vượt 150 tỷ đồng, bao gồm cả nguồn vốn từ ngân sách nhà nước và sự đóng góp của cộng đồng. Đây là minh chứng cho thấy giá trị lịch sử của Phố Cổ Hội An được trân trọng và gìn giữ.
Hội An được xem là hình mẫu trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản nhờ sự đồng thuận, chung tay của cộng đồng người dân và doanh nghiệp. Điều hết sức đáng trân quý là từ rất sớm, các thế hệ lãnh đạo tỉnh Quảng Nam và thành phố Hội An đã luôn có quan điểm đúng đắn về vai trò, tầm quan trọng của giá trị lịch sử của Phố Cổ Hội An đối với sự phát triển bền vững của địa phương.
Thách thức và định hướng tương lai
Tới năm 2035, Hội An có kế hoạch mở rộng vùng bảo vệ di sản, bảo đảm tính toàn vẹn và giá trị lịch sử của Phố Cổ Hội An nổi bật toàn cầu. Hiện nay, UBND tỉnh đã ban hành Kế hoạch quản lý và Quy chế bảo vệ Di sản văn hóa thế giới Hội An.
Một góc nhìn khác Hội An trong sự tĩnh lặng
Giữa những con phố nhộn nhịp du khách, Hội An vẫn có một vẻ đẹp khác, vẻ đẹp của sự tĩnh lặng. Vào những buổi bình minh, khi phố cổ vắng bóng du khách, Hội An hiện lên trầm lặng, thơ mộng, phản chiếu vẻ đẹp của một di sản văn hóa thế giới đang “trút bỏ lớp áo du lịch”. Đó là khoảnh khắc mà bạn có thể cảm nhận trọn vẹn nhất giá trị lịch sử của Phố Cổ Hội An không phải qua những bức ảnh check-in, mà qua nhịp đập thầm lặng của một đô thị đã tồn tại hàng trăm năm.
Tổng kết
Giá trị lịch sử của Phố Cổ Hội An không chỉ nằm ở kiến trúc cổ kính và vai trò thương cảng quốc tế, mà còn thể hiện qua khả năng hòa quyện giữa quá khứ và hiện tại, giữa di sản vật thể và phi vật thể, giữa bảo tồn và phát triển. Hội An không phải là một bảo tàng bị đóng băng trong thời gian, mà là một đô thị sống động, nơi lịch sử vẫn đang được viết tiếp mỗi ngày qua cuộc sống của hàng nghìn cư dân.
Với gần 1.360 di tích kiến trúc được bảo tồn gần như nguyên vẹn, hơn 400 di tích được tu bổ với kinh phí vượt 150 tỷ đồng, và tinh thần “bảo tồn vì sự phát triển bền vững”, Hội An xứng đáng là biểu tượng văn hóa của Việt Nam trên bản đồ thế giới một di sản không chỉ để chiêm ngưỡng, mà còn để cảm nhận và sống cùng.